Dzień po równonocy, sobotnie popołudnie w Parku Zamkowym w Żywcu. Drzewa stoją jeszcze nagie, trawa dopiero się zieleni, a nad wodą ruch jak na dworcu. Pierwsze zdjęcie zrobiłem 21 marca 2026 roku pięć minut przed trzecią, ostatnie o 16:41. W niecałe dwie godziny przed obiektywem przeszło kilkanaście gatunków i ras ptaków: dzikie i domowe, tutejsze i przybysze z drugiego końca świata. Przedstawiam je po kolei, każdego z tym, co warto o nim wiedzieć.
Park Zamkowy w Żywcu: trzy stulecia zmian
Park, który w Żywcu nazywa się zamkowym albo Parkiem Habsburgów, ma długą i niejednolitą historię. Najstarsza wzmianka o ogrodzie przy zamku pochodzi z inwentarza z 1667 roku, ale nie wiadomo z niej, jak wyglądał. Pierwsze dokładniejsze informacje są z około 1712 roku. Był to wtedy ogród włoski, geometryczny, podzielony na kwatery, założony prawdopodobnie przez Franciszka Wielopolskiego i jego żonę Annę z Lubomirskich. Wielopolscy byli panami na Żywcu od 1675 do 1838 roku.
Pod koniec XVIII wieku w południowej części ogrodu stanął Domek Chiński, pawilon z herbem Wielopolskich, Starykoń. W pierwszej połowie XIX wieku regularny ogród przekomponowano na park krajobrazowy w stylu angielskim. Karta zabytku Narodowego Instytutu Dziedzictwa podaje, że stało się to prawdopodobnie według pomysłu Andrzeja Wielopolskiego i jego żony Karoliny z Grabowskich, a prace ogrodnicze prowadził Jan Merk. Młynówkę zamieniono wtedy w kanał z wyspą, na której do dziś stoi Domek Chiński.
W 1838 roku dobra żywieckie przeszli Habsburgowie. Za ich czasów park powiększono, posadzono aleje dębowe i lipowe, uregulowano ciek wodny i zbudowano wodospad, który przetrwał do lat 50. XX wieku. Ostatnie duże zmiany kompozycji przyszły w latach 1930 do 1936: pergole, okrągły basen z fontanną, różanka i polana widokowa przed pałacem. Ich autorstwo przypisuje się angielskiej architektce krajobrazu Brendzie Colvin, a prace w ogrodzie prowadziła Kit Beckh. Dziś park ma około 26 hektarów i jest wpisany do rejestru zabytków.
To także cenna kolekcja drzew. W badaniach z 2017 roku naukowcy z Akademii Techniczno-Humanistycznej w Bielsku-Białej opisali park jako jedną z najcenniejszych kolekcji dendrologicznych w regionie i ocenili stan 27 drzew, które są pomnikami przyrody. Stare drzewa z dziuplami, woda i spokojne zakątki sprawiają, że ptaków jest tu dużo przez cały rok, a w marcu, przed rozwinięciem liści, widać je najlepiej.
Łabędź niemy, który wcale nie milczy
Nazwa wprowadza w błąd. Łabędź niemy syczy na każdego, kto podejdzie za blisko, a w locie jego skrzydła wydają głośny, pulsujący świst, słyszalny z daleka. Niemy jest tylko w porównaniu z łabędziem krzykliwym, który trąbi. Dorosły samiec waży zwykle 10 do 12 kilogramów, co stawia go wśród najcięższych latających ptaków. Rozpoznać go łatwo po pomarańczowym dziobie z czarnym guzem u nasady. U samca guz jest większy, zwłaszcza wiosną.
Łabędzie łączą się w pary na długie lata, często do śmierci jednego z partnerów, choć zdarzają się i rozstania. W Polsce gatunek jest pod ochroną. W Żywcu kilka par trzymało się blisko brzegu, bo tam łatwo o jedzenie.
Najlepsze światło przyszło pod koniec. Dwadzieścia pięć po czwartej słońce zeszło nisko, woda pociemniała, a białe pióra nabrały koloru miodu.
Krzyżówka: najpospolitsza kaczka parku
Krzyżówka to najpospolitsza kaczka w Polsce i jedna z najszerzej rozprzestrzenionych na świecie. Od niej pochodzi niemal każda kaczka domowa. Jedyny wyjątek pojawi się dalej.
Kaczor w szacie godowej ma butelkowozieloną głowę, białą obróżkę i brązową pierś. Latem traci barwy i przez kilka tygodni wygląda prawie jak samica. W tym czasie gubi naraz wszystkie lotki i nie lata, więc szary kostium jest mu na rękę. Oboje mają za to lusterko, fioletowoniebieskie pole na skrzydle, obwiedzione bielą.
Kwacze głośno tylko samica. Kaczor wydaje ciche, chrapliwe dźwięki i gwizdy, które łatwo przeoczyć.
Dziób kaczki działa jak sito. Na jego brzegach są drobne blaszki, przez które krzyżówka odcedza z wody i mułu nasiona, kawałki roślin i drobne zwierzęta.
Pary dobierają się już jesienią, a w marcu trwają gody. Tego popołudnia kaczory kilka razy przeganiały rywali z takim impetem, że woda się burzyła. Samica sama wybiera miejsce na gniazdo, czasem daleko od wody: w krzakach, w dziupli, a nawet na balkonie.
Na brzegu w kilku miejscach leżało rozsypane ziarno. To lepszy pomysł niż chleb. Uważa się, że kaczki karmione głównie pieczywem chorują, a u młodych może rozwinąć się tak zwane anielskie skrzydło: lotki wykręcają się na zewnątrz i ptak już nigdy nie poleci.
Mandarynka: kolorowy przybysz z Dalekiego Wschodu
Najbardziej kolorowy mieszkaniec parku pochodzi z Azji Wschodniej: z Chin, Korei, Japonii i rosyjskiego Dalekiego Wschodu. Do Europy przywieziono ją jako ptaka ozdobnego, a dzikie stada wzięły się z ucieczek z hodowli. Największe żyją dziś w Wielkiej Brytanii.
Samiec wygląda jak z porcelany: pomarańczowe „żagle” na grzbiecie to powiększone pióra skrzydła, do tego bokobrody, biała brew i czerwony dziób. Samica jest skromna, szarobrązowa, z białą obwódką oka. Mandarynki gniazdują w dziuplach, czasem kilka metrów nad ziemią. Pisklęta dzień po wykluciu skaczą w dół i zwykle nic im się nie dzieje, bo są lekkie jak puch.
W Chinach para mandarynek to symbol wierności małżeńskiej i częsty motyw na prezentach ślubnych. W naturze bywa z tym różnie: pary zwykle tworzą się na jeden sezon lęgowy.
Kaczki domowe, mieszańce i biegus indyjski
W parkach zawsze pływa trochę kaczek, których nie ma w atlasach. To rasy domowe, porzucone albo wypuszczone, i ich mieszańce z dzikimi krzyżówkami. Stąd za szerokie białe obróżki, pstre głowy i zielone głowy na brązowych tułowiach.
Najzabawniej wygląda biegus indyjski. Stoi niemal pionowo, jak pingwin, nie lata, za to chodzi i biega szybko. Nazwa myli: rasa pochodzi z Archipelagu Malajskiego, a do Europy trafiła w XIX wieku. Hoduje się go dla jaj i do tępienia ślimaków w ogrodach. Ten z Żywca ma na nodze niebieską obrączkę.
Piżmówka, kaczka spoza rodziny
To ten wyjątek. Piżmówka jest jedyną udomowioną kaczką, która nie pochodzi od krzyżówki. Jej dziki przodek żyje w Ameryce Środkowej i Południowej, a udomowili ją Indianie na długo przed przybyciem Kolumba. Rozpoznać ją łatwo po czerwonych, brodawkowatych naroślach wokół oczu i dzioba. Prawie nie kwacze, raczej syczy. Dzikie piżmówki śpią na drzewach i mają pazury do wspinania. Mieszańce piżmówki z kaczką domową, zwane mulardami, są bezpłodne.
Kos, który przeprowadził się do miasta
Jeszcze dwieście lat temu kos był w Europie płochliwym ptakiem leśnym. Do miast zaczął się wprowadzać w XIX wieku, a dziś w parkach bywa go więcej niż w lesie. Samiec jest czarny, z żółtym dziobem i żółtą obwódką oka, samica brązowa. Pod koniec zimy samce zaczynają śpiewać, najchętniej o świcie i o zmierzchu, z wysokich gałęzi i dachów.
Na ziemi kos pracuje głównie dziobem: rozrzuca liście na boki i nasłuchuje dżdżownic.
Zięba, kawaler z nazwy
Zięba należy do najliczniejszych ptaków lęgowych w Polsce. Jej łacińska nazwa, Fringilla coelebs, znaczy mniej więcej „zięba kawaler”. Nadał ją Linneusz, bo w Szwecji zimą zostawały głównie samce, a samice odlatywały na południe. Wiosną samiec ma niebieskoszarą czapkę, rdzawą pierś i białe pasy na skrzydłach.
Modraszka i bogatka
W koronach drzew kręciły się sikory. Modraszka ma niebieską czapeczkę i potrafi zwisać głową w dół na końcu najcieńszej gałązki. Bogatka to największa z naszych sikor. Czarny pas na żółtej piersi jest u samca szerszy niż u samicy.
Gołąb miejski
Gołąb miejski pochodzi od dzikiego gołębia skalnego, który gnieździ się na klifach. W mieście gzymsy i strychy zastępują mu skały. Zielony i fioletowy połysk na szyi to nie barwnik, tylko światło rozszczepione na budowie piór. Zmienia się z każdym ruchem głowy.
Za siatką
Na koniec, już po wpół do piątej, za siatką ozdobne kury. Jedna z rozczochranym czubem, druga jedwabista. Pióra kury jedwabistej nie spinają się w chorągiewki, więc wyglądają jak puch albo sierść. Rasa ma też ciemną, prawie czarną skórę i po pięć palców u nóg zamiast czterech.
Jeszcze przed czwartą, na trawniku między zeszłorocznymi liśćmi, wychyliły się pierwsze białe krokusy. Wiosna w parku zaczyna się od ziemi.
Więcej z Żywca i Beskidów
Kilka kadrów z tego spaceru trafiło też do zestawienia Rok 2026 w kadrach. Z Żywca jest jeszcze fotoreportaż z wystawy starych komputerów RETRO ŚWIAT 5 w Żywcu, a z Beskidów zapis nocy, w której nad górami pojawiła się zorza polarna.
Historię parku podaję za kartą zabytku Narodowego Instytutu Dziedzictwa i stroną Urzędu Miejskiego w Żywcu, a dane o pomnikach przyrody za artykułem z „Inżynierii Ekologicznej” (2017).
Fotografie i obserwacje: Sebastian Bogdanik. Park Zamkowy w Żywcu, 21 marca 2026, 14:55 do 16:41.